नेपाल फर्किने सपना: किन हुन्छ अपुरो?

पछिल्ला केही वर्षमा रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय वा राम्रो भविष्यको खोजीमा नेपालबाट विदेशिने नेपालीको संख्या ह्वात्तै बढेको छ। विदेश जाने धेरै नेपालीको मनमा एउटा सपना हुन्छ, “केही वर्ष कमाएर, सीप सिकेर नेपाल फर्केर केही गर्छु।” तर, वास्तविकतामा यो सपना सबैको पूरा नहुन सक्छ। सुरुमा अस्थायी रूपमा विदेश गएका धेरै नेपाली बिस्तारै त्यहीँ स्थायी रूपमा बस्न थाल्छन्। नेपाल फर्किने मन हुँदाहुँदै पनि आर्थिक, सामाजिक, पारिवारिक र राजनीतिक कारणले उनीहरूलाई विदेशमै रोकिन बाध्य बनाउँछ। यो एउटा व्यक्तिको मात्रै निर्णय नभएर नेपालको समग्र संरचनासँग जोडिएको एउटा गम्भीर सामाजिक विषय पनि हो।

यसको सबैभन्दा ठूलो कारण आर्थिक पक्ष नै हो। नेपालको श्रम बजार अझै सानो छ। यहाँ पढेलेखेका युवाहरूका लागि पर्याप्त रोजगारीका अवसरहरू छैनन्, र भएको रोजगारीमा पनि तलबले जीवन धान्न मुस्किल छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका विभिन्न प्रतिवेदनहरूले देखाए अनुसार नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा विप्रेषणमा निर्भर छ। कतिपय वर्षमा त विप्रेषणले देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको लगभग एक चौथाइ भागसम्म ओगटेको छ। यसको अर्थ लाखौं नेपाली परिवारको दैनिक जीवन विदेशमा रहेका सदस्यहरूको कमाइमा टिकेको छ। विदेशमा काम गर्ने एक जना नेपालीले महिनाको १५ सयदेखि ३ हजार डलरसम्म कमाउँदा नेपालमा त्यही योग्यता भएको व्यक्तिले २५ हजारदेखि ५० हजार रुपैयाँमा चित्त बुझाउनुपर्ने अवस्था छ। यस्तो अवस्थामा विदेशबाट नेपाल फर्केर फेरि शून्यबाट सुरु गर्नु धेरैलाई जोखिमपूर्ण लाग्छ। विदेशमा कमाएको पैसाले घर, जग्गा, छोराछोरीको शिक्षा र परिवारको जीवनस्तर सुधार्न सकिने भएकाले मानिसहरू फर्किने निर्णय बारम्बार पछि धकेलिरहन्छन्।

यसको दोस्रो कारण हो- सामाजिक सुरक्षा र जीवनशैली। विकसित देशहरूमा स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, यातायात, वृद्धभत्ता, बेरोजगार भत्ता, मातृत्व सुविधा र श्रमिक अधिकारहरू धेरै बलिया हुन्छन्। बेलायत, क्यानडा, अष्ट्रेलिया, अमेरिका वा युरोपका विभिन्न देशहरूमा बस्ने नेपालीहरूले त्यहाँको व्यवस्थित प्रणालीसँग आफूलाई तुलना गर्दा नेपाल फर्कने निर्णय गर्न गाह्रो मान्छन्। एउटा गम्भीर बिरामीको उपचार विदेशमा बीमा वा कर प्रणालीबाट सम्भव हुन्छ भने नेपालमा सामान्य मध्यम वर्गका परिवारलाई अस्पतालको खर्च नै ठूलो आर्थिक संकट बन्न सक्छ। आफ्ना सन्तानलाई राम्रो शिक्षा दिन चाहने अभिभावकहरू पनि यही कारणले विदेशमै बस्ने निर्णय गर्छन्। धेरै नेपाली अभिभावकको सोचाइ छ, “हामीले दुःख गर्‍यौं, तर छोराछोरीको भविष्य राम्रो होस्।” यही सोचाइले उनीहरूलाई विदेशमा बस्न प्रेरित गर्छ। जीवनका उर्वर वर्षहरू बिताएको देशले प्रदान गर्ने पेन्सन छोड्नु त्यति सहज हुँदैन नै।

तेस्रो कारण व्यक्तिगत विकास र काम गर्ने अवसरहरू हुन्। विदेशमा पुगेपछि धेरै नेपालीले नयाँ भाषा सिक्छन्, नयाँ प्रविधि बुझ्छन्, विश्वस्तरको कार्यसंस्कृतिमा घुलमिल हुन्छन् र आत्मनिर्भर बन्न सिक्छन्। विदेशको खुला प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणले उनीहरूलाई आत्मविश्वासी बनाउँछ। पढ्नका लागि विदेश गएका विद्यार्थीहरूले उच्च शिक्षापछि राम्रो तलबको काम पाउँदा नेपाल फर्कनुको खासै औचित्य देख्दैनन्। नेपालमा अनुसन्धान, विज्ञान, प्रविधि, चिकित्सा र उच्च दक्षता चाहिने क्षेत्रमा अवसरहरू कम भएकाले धेरै प्रतिभाशाली युवाहरू बाहिरै बस्न रुचाउँछन्। नेपालमा आफ्नो क्षमता अनुसारको काम पाइँदैन कि भन्ने डरले उनीहरू विदेशमै करियर बनाउन प्रेरित हुन्छन्। यही कारणले गर्दा प्रतिभा पलायन नेपालको लागि एउटा ठूलो चुनौती बनेको छ।

चौथो कारण पारिवारिक र भावनात्मक सम्बन्ध हो। सुरुमा एक्लै विदेश गएका धेरै नेपालीले पछि आफ्नो श्रीमती, श्रीमान् वा छोराछोरीलाई पनि उतै बोलाउँछन्। अविवाहितहरूले यतै घरजम गर्छन्। एकपटक परिवार विदेशमा बस्न थालेपछि नेपाल फर्कने सम्भावना झन् कम हुन्छ। बालबालिकाहरू त्यहीँको स्कूलमा हुर्कन्छन्, त्यहीँका साथी बनाउँछन् र त्यहीँको संस्कृतिमा घुलमिल हुन्छन्। दोस्रो पुस्ताका धेरै नेपाली मूलका बालबालिकाहरूले नेपाललाई आफ्नो स्थायी घर नभएर “पुर्खाको देश”को रूपमा मात्र बुझ्छन्। कतिपय अवस्थामा वृद्ध बाबुआमालाई समेत विदेश लगेर सँगै राख्ने चलन बढेको छ। परिवारको केन्द्र नै विदेशमा सरेपछि नेपाल फर्कने सपना बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ।

पाँचौं कारण नेपालको राजनीतिक अस्थिरता र यहाँको प्रणालीप्रतिको निराशा हो। धेरै नेपालीहरू नेपाल फर्केर केही गर्न चाहन्छन्, तर भ्रष्टाचार, नातावाद, प्रशासनिक झन्झट, कानुन कार्यान्वयनमा कमजोरी र अनिश्चित नियम–कानुनले उनीहरूलाई निराश बनाउँछ। नेपालमा उद्योग खोल्न, व्यवसाय गर्न वा लगानी गर्न चाहनेहरूले अनेक प्रशासनिक झमेला, घुसखोरी र राजनीतिक हस्तक्षेपको सामना गर्नुपरेको अनुभव सुनाउँछन्। विदेशमा कमाएको पैसा नेपालमा लगानी गर्न खोज्दा सुरक्षा र स्थिरताको ग्यारेन्टी नदेखेर धेरैले पैसा उतै राख्न ठीक ठान्छन्। यसले गर्दा नेपाल फर्केर देशमा योगदान गर्ने मन हुँदाहुँदै पनि व्यवहारमा त्यो सम्भव हुन सक्दैन।

तथ्याङ्कले पनि यो कुरालाई पुष्टि गर्छ। श्रम स्वीकृति लिएर विदेशिने नेपालीहरूको संख्या प्रत्येक वर्ष लाखौंमा पुगेको छ। खाडी मुलुक, मलेसिया, जापान, दक्षिण कोरिया, युरोप, अमेरिका, क्यानडा र अष्ट्रेलिया नेपालीहरूको मुख्य गन्तव्य बनेका छन्। विश्वका धेरै देशमा नेपाली समुदाय फैलिएको छ र विदेशमा बस्ने नेपालीहरूको संख्या लगातार बढिरहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा विद्यार्थी भिसामा विदेश जाने नेपाली युवाको संख्या पनि धेरै बढेको छ। विदेशमा पढ्न जानेमध्ये धेरैले पढाइ सकेपछि उतै रोजगारी खोज्ने प्रयास गर्छन्। यो केवल पैसा कमाउन विदेश जाने मात्र होइन, यो दीर्घकालीन रूपमा जनशक्ति नै बाहिरिने अवस्था पनि हो।

विदेशिएका सबै नेपालीहरू खुशी भएर बसेका छन् भन्ने पनि होइन। धेरै नेपालीहरूको मन नेपालमै हुन्छ। दशैं–तिहार, गाउँघर, परिवार, मातृभूमि, भाषा, संस्कृति र बाल्यकालका यादहरूले उनीहरूलाई सधैं तानिरहन्छ। सामाजिक सञ्जालमा “फर्केर केही गर्ने” भावना व्यक्त गर्ने नेपालीहरू धेरै भेटिन्छन्। विशेषगरी पहिलो पुस्ताका नेपालीहरूको मन अन्ततः आफ्नै माटोसँग जोडिएको हुन्छ।

तर, विदेशिएका सबै नेपालीहरू खुशी भएर बसेका छन् भन्ने पनि होइन। धेरै नेपालीहरूको मन नेपालमै हुन्छ। दशैं–तिहार, गाउँघर, परिवार, मातृभूमि, भाषा, संस्कृति र बाल्यकालका यादहरूले उनीहरूलाई सधैं तानिरहन्छ। सामाजिक सञ्जालमा “फर्केर केही गर्ने” भावना व्यक्त गर्ने नेपालीहरू धेरै भेटिन्छन्। विशेषगरी पहिलो पुस्ताका नेपालीहरूको मन अन्ततः आफ्नै माटोसँग जोडिएको हुन्छ। उनीहरूले विदेशको नागरिकता लिएका हुन सक्छन्, स्थायी रूपमा बस्ने व्यवस्था गरेका हुन सक्छन्, छोराछोरीको भविष्य विदेशमा सुरक्षित गरेका हुन सक्छन्, तर उनीहरूको भावनात्मक सम्बन्ध भने अझै पनि आफ्नो जन्मभूमिसँग गाँसिएको नै हुन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा धेरै नेपालीहरूमा “अब आफ्नो माटोमा फर्केर बाँकी जीवन बिताऔं” भन्ने चाहना झन् बलियो हुँदै जान्छ। विदेशले सुविधा देला, तर जन्मभूमिले दिने माया धेरैको लागि अपूरणीय नै रहन्छ।

विडम्बना नै भन्नुपर्दा, यही भावनाले नेपाल फर्कन चाहने धेरै पहिलो पुस्ताका नेपालीहरूलाई कहिलेकाहीँ आफ्नो देशले स्वागत गर्नुको सट्टा पराइ व्यवहार गरेको अनुभव हुन्छ। विदेशमा दशकौँसम्म दुःख गरेर कमाएको सीप, पुँजी, अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध लिएर फर्किन खोज्नेहरूलाई सहज वातावरण दिनुको साटो प्रशासनिक झन्झट, कानुनी अस्पष्टता, शङ्काको दृष्टि र नागरिक अधिकारप्रतिको अनिश्चितताले उनीहरूलाई निराश बनाउँछ। विमानस्थलदेखि सरकारी कार्यालयसम्म कतिपयले “विदेशबाट आएको” भन्ने आधारमा सम्मान होइन, बरु अतिरिक्त जाँच, अनावश्यक कागजी प्रक्रिया वा अप्रत्यक्ष रूपमा गरिने व्यवहारको दूरी महसुस गर्छन्। आफ्नो देशलाई माया गरेर फर्किन चाहने मानिसले आफ्नै भूमिमा आफूलाई अतिथि वा बाहिरी व्यक्ति जस्तो महसुस गर्नु पीडादायी हुन्छ।

विशेष गरी गैरआवासीय नेपालीहरूका लागि नागरिकता, सम्पत्ति अधिकार, लगानी सुरक्षा र उत्तराधिकारसम्बन्धी विषयहरू अझै पनि जटिल छन्। विदेशमा बस्ने नेपालीहरूले आफ्नो कमाइ नेपालमा लगानी गर्न चाहँदा कानुनी अन्योल, प्रशासनिक ढिलाइ र नीतिगत अस्थिरताले उनीहरूको उत्साह सेलाउँछ। कतिपयले नेपालमा घर बनाउन, व्यवसाय खोल्न वा सामाजिक काममा योगदान दिन खोज्दा सोचेभन्दा बढी अविश्वास र झन्झटको सामना गर्नुपरेको अनुभव सुनाउँछन्। विदेशमा जीवन बिताएका नेपालीहरूलाई कहिलेकाहीँ “अब त तिमी विदेशी भइसक्यौ” भन्ने जस्ता सामाजिक धारणा समेत सुन्नुपर्दा उनीहरूलाई भावनात्मक रूपमा चोट पुग्छ। जन्मभूमिमा फर्किन खोज्दा अपनत्वको सट्टा दूरी महसुस हुनु धेरैको मन भित्रैदेखि दुखाउने विषय बनेको छ।

पहिलो पुस्ताका धेरै नेपालीहरू नेपालमा सधैँका लागि बस्न नसके पनि नेपालसँगको सम्बन्ध जीवित राख्न चाहन्छन्। उनीहरू वर्षमा केही महिना नेपालमा बस्न, आफ्नो गाउँघर सुधार्न, सामाजिक काम गर्न, विद्यालय वा स्वास्थ्य क्षेत्रमा योगदान दिन, र आफ्नो अन्तिम समय मातृभूमिमा बिताउन चाहन्छन्। तर जब राज्यले उनीहरूलाई राष्ट्रको सम्पत्ति मान्नुको सट्टा “बाहिर बस्ने मान्छे” को रूपमा मात्र हेर्छ, तब उनीहरूको उत्साह बिस्तारै घट्दै जान्छ। उनीहरू नेपाल आउँछन्, तर पहिलेको जस्तो खुल्ला मनले होइन, मनमा केही पीर बोकेर आउँछन्। कतिपयले त “देशलाई माया त छ, तर देशले हामीलाई आफ्नै ठान्दैन” भन्ने गुनासो पनि गर्छन्।

यो अवस्था केवल भावनात्मक समस्या मात्र होइन, राष्ट्रिय अवसर गुम्ने विषय पनि हो। पहिलो पुस्ताका नेपालीहरूसँग अनुभव, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, पुँजी र नयाँ सोच हुन्छ, जुन नेपालका लागि बहुमूल्य हुन सक्छ। उनीहरूलाई सम्मानपूर्वक स्वागत गर्ने, लगानीमैत्री वातावरण बनाउने र राष्ट्रिय विकासमा सहभागी गराउने नीति बनेको खण्डमा उनीहरूले नेपाललाई धेरै योगदान दिन सक्छन्। तर यदि उनीहरूलाई पराइ जस्तो व्यवहार गरिरहने हो भने नेपालले आफ्नै सन्तानको माया मात्र होइन, उनीहरूको सम्भावित योगदान पनि गुमाइरहनेछ।

नेपालले यदि आफ्ना नागरिकलाई फर्काउन चाहन्छ भने केवल भावनात्मक नाराले मात्र पुग्दैन। देशभित्र रोजगारी सिर्जना, दक्ष जनशक्तिको सम्मान, लगानीमैत्री वातावरण, स्थिर नीति, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र पारदर्शी प्रशासन आवश्यक छ। विदेशमा बसेका नेपालीहरूको सीप, ज्ञान, अनुभव र पुँजीलाई देश विकासमा प्रयोग गर्न विशेष नीति ल्याउनुपर्छ। विदेशबाट फर्कनेलाई कर छुट, व्यवसायिक सहजीकरण, अनुसन्धान अवसर र पुनःस्थापना कार्यक्रम जस्ता व्यवहारिक योजनाले मात्र परिणाम दिन सक्छ।

विदेशमा बस्ने वा नेपाल फर्कने निर्णय व्यक्तिगत जीवनको सबैभन्दा कठिन निर्णयमध्ये एक हो। धेरै नेपालीहरूको शरीर विदेशमा भए पनि मन नेपालमै हुन्छ। त्यसैले विदेशमा बस्ने नेपालीलाई केवल “देश फर्केनन्” भनेर आलोचना गर्नु भन्दा, किन फर्कन सकेनन् भन्ने प्रश्नलाई गहिराइमा बुझ्न आवश्यक छ। जब नेपालले आफ्ना नागरिकलाई सुरक्षित, सम्मानजनक र सम्भावनायुक्त भविष्य दिन सक्छ, र विदेशिएका आफ्नै सन्तानलाई पराइ होइन आफ्नै ठानेर स्वागत गर्न सिक्छ, तब मात्र “एक दिन फर्किन्छु” भन्ने लाखौँ नेपालीहरूको सपना साँच्चिकै पूरा हुन सक्छ। नेपाली नागरिकताको निरन्तरता यसको लागि मुख्य आकर्षण हुनेछ।

(लेखक श्रेष्ठ तीन दशकदेखि बेलायतमा बसोबास गर्दै विभिन्न सामाजिक राजनीतिक प्रवासी इतिहास तथा समसामयिक विषयमा निरन्तर कलम चलाउँदै आएका छन्।)