राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) २०८२ को नतिजा सार्वजनिक गरेको छ। यस वर्ष ४ लाख ३० हजार ६६७ विद्यार्थी परीक्षामा सहभागी भएकामध्ये २ लाख ८४ हजार १६० जना अर्थात् ६५.९८ प्रतिशत विद्यार्थी ग्रेडेड भएका छन्। गत वर्ष यो प्रतिशत ६१.८१ रहेको थियो भने २०८० सालमा केवल ४८ प्रतिशत विद्यार्थी मात्र ग्रेडेड भएका थिए। पछिल्ला तथ्याङ्कले एसईई नतिजामा क्रमिक सुधार भइरहेको संकेत गरेका छन्। विगतमा तीनदेखि चार महिना लाग्ने नतिजा यसपटक एक महिनामै सार्वजनिक हुनु प्रशंसनीय उपलब्धि हो।
यसपालि एसईईमा ३.६० देखि ४.०० जीपीए ल्याउने विद्यार्थीको संख्या ४८ हजार ३९२ रहेको छ। गत वर्ष पनि यसै तहको जीपीए प्राप्त गर्ने विद्यार्थीको संख्या लगभग समान नै रहेको देखिन्छ। ३.२० देखि ३.६० जीपीए ल्याउने विद्यार्थी ८० हजार ३७२ जना छन् भने २.८० देखि ३.२० जीपीए प्राप्त गर्ने विद्यार्थी ९४ हजार २२२ जना रहेका छन्। यीमध्ये सबैभन्दा ठूलो संख्यामा विद्यार्थीले मध्यमस्तरको २.८० देखि ३.२० जीपीए प्राप्त गरेका छन्, जुन प्रवृत्ति अघिल्ला वर्षहरूमा पनि निरन्तर देखिँदै आएको छ। यसैगरी २.४० देखि २.८० जीपीए ल्याउने विद्यार्थीको संख्या ५५ हजार ९७७ रहेको छ। २.०० देखि २.४० जीपीए प्राप्त गर्ने विद्यार्थी ५ हजार १९० जना छन्। सबैभन्दा कम २.०० भन्दा तल १.६० जीपीएसम्म ल्याउने विद्यार्थी भने ७ जना मात्र रहेका छन्।
गत वर्ष १ लाख ६७ हजारभन्दा बढी विद्यार्थी ननग्रेडेड भएकामा यस वर्ष त्यो संख्या घटेर करिब १ लाख ४६ हजारमा झरेको छ। ग्रेडेड प्रतिशत बढ्नु उत्साहजनक पक्ष हो। तर अझै पनि ठूलो संख्यामा विद्यार्थीले न्यूनतम ग्रेड प्राप्त गर्न नसक्नु शिक्षा प्रणालीका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ।
समग्र नतिजामा सुधार देखिए पनि प्रदेशगत रूपमा भने स्पष्ट असन्तुलन देखिएको छ। बागमती प्रदेशमा करिब ७८ प्रतिशत विद्यार्थी ग्रेडेड हुँदा सुदूरपश्चिम प्रदेशमा भने केवल ५१ प्रतिशत विद्यार्थी मात्र ग्रेडेड भएका छन्। सुदूरपश्चिम, मधेश, कर्णाली र लुम्बिनी प्रदेशको नतिजा राष्ट्रिय औसतभन्दा कमजोर रहेको छ भने बागमती, गण्डकी र कोशी प्रदेशले राष्ट्रिय औसतभन्दा राम्रो प्रदर्शन गरेका छन्। विशेषगरी गत वर्ष तुलनात्मक रूपमा राम्रो नतिजा ल्याएको कर्णाली प्रदेश यस पटक कमजोर देखिनु चिन्ताको विषय हो। यसले स्रोत–साधन, दक्ष शिक्षक, पूर्वाधार र सामाजिक–आर्थिक अवस्थाले सिकाइमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने तथ्य पुष्टि गर्छ। शिक्षाको पहुँच बढे पनि गुणस्तरमा समानता कायम गर्न अझै चुनौती छ। विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयमा आधारभूत शैक्षिक सुविधा अभावले विद्यार्थीको सिकाइ कमजोर बनाएको छ।
ग्रेडेड सूचीमा पर्न सफल २ लाख ८४ हजारभन्दा बढी विद्यार्थी बधाईका पात्र छन्। उनीहरूको सफलता केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु मात्र होइन, निरन्तर परिश्रम, अनुशासन र लक्ष्यप्रतिको समर्पणको परिणाम हो। उनीहरूले अब आफ्नो रुचि, क्षमता र भविष्यको लक्ष्यअनुसार उचित विषय छनोट गर्दै उच्च शिक्षाको यात्रामा अघि बढ्नुपर्छ। शिक्षालाई केवल अंक र परीक्षामा सीमित नराखी जीवन उपयोगी ज्ञान, सीप र व्यक्तित्व विकाससँग जोड्न आवश्यक छ। विद्यार्थीलाई ‘अंक केन्द्रित’ होइन, ‘जीवन केन्द्रित’ शिक्षातर्फ उन्मुख गराउन सके मात्र शिक्षाले समाज र राष्ट्र निर्माणमा सार्थक योगदान दिन सक्छ।
ननग्रेडेड विद्यार्थीः हाम्रो शिक्षा प्रणालीको गम्भीर चुनौती
यस वर्ष पनि एसईई नतिजामा १ लाख ४६ हजारभन्दा बढी विद्यार्थी ननग्रेडेड भएका छन्। झण्डै तीनमध्ये एक विद्यार्थीले न्यूनतम ग्रेड प्राप्त गर्न सकेनन्। यसले ग्रेडेड विद्यार्थीको सफलतासँगै ननग्रेडेड विद्यार्थीको अवस्था, उनीहरूको मनोविज्ञान र भविष्य व्यवस्थापनबारे गम्भीर बहस आवश्यक छ। ननग्रेडेड हुनु जीवनको अन्तिम निर्णय होइन, बरु एउटा शैक्षिक मूल्याङ्कन मात्र हो, जसले व्यक्तिको सम्पूर्ण क्षमता निर्धारण गर्दैन। विश्वका धेरै सफल व्यक्तिहरूले पनि प्रारम्भिक जीवनमा असफलताको अनुभव गरेका छन्। त्यसैले असफलतालाई अन्त्य होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
ननग्रेडेड विद्यार्थीलाई ‘फेल’ भनेर मानसिक दबाब दिने प्रवृत्ति अत्यन्त हानिकारक हुन्छ। यसले आत्मग्लानि, हीनताबोध र निराशा बढाउन सक्छ। शिक्षा प्रणालीलाई अझ मानवीय, सहयोगात्मक र समावेशी बनाउँदै विद्यार्थीलाई दोष होइन, मार्गदर्शन र अवसर दिनु आवश्यक छ। यस अवस्थाका पछाडि दक्ष शिक्षकको अभाव, रटानमुखी शिक्षण पद्धति, प्रयोगात्मक सिकाइको कमी, कमजोर अध्ययन संस्कृति, डिजिटल विचलन, अभिभावकको न्यून संलग्नता तथा ग्रामीण–शहरी विद्यालयबीचको असमानता जस्ता कारणहरू प्रमुख रूपमा देखिन्छन्।
एसईईको नतिजा केवल शैक्षिक मूल्याङ्कन मात्र होइन, हाम्रो शिक्षा प्रणालीको वास्तविक अवस्थाको ऐना पनि हो। यस वर्षको नतिजाले केही सकारात्मक सुधारका संकेत दिएको भए पनि ठूलो संख्यामा विद्यार्थी ननग्रेडेड हुनु अझै गम्भीर चुनौतीका रूपमा रहेको छ।
अबको प्राथमिकताः ननग्रेडेड विद्यार्थीको व्यवस्थापन
राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले दुई विषयसम्म ननग्रेडेड भएका विद्यार्थीका लागि १ असारदेखि पूरक परीक्षा सञ्चालन गर्ने व्यवस्था गरेको छ। यो व्यवस्था केवल औपचारिक प्रक्रिया मात्र नभई विद्यार्थीका लागि दोस्रो अवसरका रूपमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुनुपर्छ। विभिन्न कारणले मुख्य परीक्षामा अपेक्षित प्रदर्शन गर्न नसकेका विद्यार्थीका लागि पूरक परीक्षा आफ्नो क्षमता सुधार गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो।
विद्यालयहरूले यस्ता विद्यार्थीका लागि लक्षित तयारी कक्षा, अतिरिक्त अभ्यास, विषयगत मार्गदर्शन तथा नियमित शैक्षिक परामर्श कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। अभिभावकले पनि नतिजालाई अन्तिम निर्णयका रूपमा नलिई विद्यार्थीलाई मानसिक रूपमा साथ, हौसला र प्रेरणा दिनुपर्ने हुन्छ। नतिजाका कारण निराशा, तनाव वा आत्मविश्वासमा कमी आएका विद्यार्थीका लागि मनोसामाजिक परामर्शको व्यवस्था आजको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ। सही सहयोग र सकारात्मक वातावरण पाए धेरै विद्यार्थीले पुनः राम्रो उपलब्धि हासिल गर्न सक्नेछन्।
सबै विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र सिकाइ शैली एउटै हुँदैन। कोही शैक्षिक अध्ययनमा उत्कृष्ट हुन्छन् भने कोही व्यवहारिक, प्राविधिक र सीपमूलक क्षेत्रमा बढी सफल हुन सक्छन्। त्यसैले एसईईपछि प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई बलियो र सम्मानजनक विकल्पका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ। प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) मार्फत सञ्चालन हुने कृषि, पर्यटन, होटल व्यवस्थापन, स्वास्थ्य, कम्प्युटर, इलेक्ट्रिकल, मेकानिकल, निर्माणलगायत क्षेत्रका तालिम तथा अध्ययन कार्यक्रमले विद्यार्थीलाई सीपयुक्त र आत्मनिर्भर बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। छोटो तथा दीर्घकालीन तालिममार्फत उनीहरूलाई रोजगारमुखी दक्षता प्रदान गर्न सकिन्छ।
विशेषगरी सीटीईभीटीले ननग्रेडेड भएका विद्यार्थीलाई ‘ब्रिज कोर्ष’ वा ‘प्रि-डिप्लोमा’ तहमा अध्ययन गर्ने अवसर दिनु समयसापेक्ष र सकारात्मक कदम हो। आजको विश्वमा केवल शैक्षिक प्रमाणपत्र मात्र पर्याप्त हुँदैन; व्यवहारिक सीप, दक्षता र कार्यक्षमता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ। सीपयुक्त युवा नै उत्पादनशील समाज र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको आधार बन्न सक्छन्। ननग्रेडेड भएका विद्यार्थीलाई विद्यालय र शिक्षकले उपेक्षा गर्नु हुँदैन। उनीहरूलाई पुनः सिकाइ प्रक्रियामा जोड्न विशेष परामर्श, रिमेडियल कक्षा, अतिरिक्त सहयोग तथा करियर काउन्सिलिङको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ। विद्यालय तहमा नै विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र भविष्यको लक्ष्यअनुसार शैक्षिक तथा प्राविधिक मार्गदर्शन गरिनुपर्छ।
यसका साथै स्थानीय तहले पनि शिक्षालाई केवल विद्यालय सञ्चालनमा सीमित नराखी सीप विकास र रोजगारसँग जोड्नुपर्छ। ‘एक पालिका, एक सीप केन्द्र’ जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके युवालाई आफ्नै क्षेत्रमा सीप सिकाएर रोजगारी तथा स्वरोजगारका अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ। स्थानीय आवश्यकता अनुसार कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, हस्तकला वा सेवा क्षेत्रमा तालिम प्रदान गर्न सके वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता घटाउन र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सहयोग पुग्छ।
परिवार र समाजको भूमिका
एसईई नतिजाको समयमा अभिभावक र समाजको भूमिका अत्यन्त संवेदनशील र महत्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो अवस्थामा ‘मेरो बच्चा फेल भयो’ भनेर निराश हुने वा सामाजिक लाजको विषय बनाउने होइन, बरु विद्यार्थीको मनोबल बढाउने र उसलाई पुनः आत्मविश्वासी बनाउने समय हो। नतिजाले केवल एउटा परीक्षाको अवस्था देखाउँछ; यसले विद्यार्थीको सम्पूर्ण क्षमता वा भविष्य निर्धारण गर्दैन।
हरेक बालबालिकाको रुचि, क्षमता र सिकाइ शैली फरक हुन्छ। सबै विद्यार्थी एउटै ढाँचा वा विधिबाट सफल हुन सक्दैनन्। त्यसैले अभिभावकले तुलना होइन, बालबालिकाको विशेषता र सम्भावनालाई बुझेर उचित मार्गदर्शन गर्नुपर्छ। समाजले पनि केवल जिपिए वा ग्रेडलाई सफलताको मापदण्ड मान्ने सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। आजको समयमा सीप, सिर्जनशीलता, व्यवहारिक दक्षता र नवप्रवर्तनशील सोच पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। विद्यार्थीलाई निरुत्साहित गर्ने होइन, उनीहरूको क्षमता पहिचान गरी सही अवसर र प्रेरणा दिनु परिवार र समाज दुवैको साझा जिम्मेवारी हो।
निष्कर्ष
एसईईको नतिजा केवल शैक्षिक मूल्याङ्कन मात्र होइन, हाम्रो शिक्षा प्रणालीको वास्तविक अवस्थाको ऐना पनि हो। यस वर्षको नतिजाले केही सकारात्मक सुधारका संकेत दिएको भए पनि ठूलो संख्यामा विद्यार्थी ननग्रेडेड हुनु अझै गम्भीर चुनौतीका रूपमा रहेको छ। अब हाम्रो ध्यान केवल सफल विद्यार्थीको प्रशंसामा सीमित नभई ननग्रेडेड विद्यार्थीलाई पुनः अवसर दिने, सीपमूलक शिक्षातर्फ आकर्षित गर्ने र आवश्यक मनोसामाजिक सहयोग प्रदान गर्ने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्छ। हामीले असफलताको लेबल हटाएर प्रत्येक विद्यार्थीभित्रको सम्भावनालाई पहिचान गर्न सक्यौं भने शिक्षा प्रणाली अझ मानवीय, जीवनमुखी र व्यवहारिक बन्न सक्छ। ननग्रेडेड विद्यार्थी समस्या होइनन्; उचित मार्गदर्शन र अवसर पाए उनीहरू भविष्यका सक्षम र आत्मनिर्भर नागरिक बन्न सक्छन्।
भर्खरै
लोकप्रिय
