बर्नह्यामले बेलायतलाई ब्युँझाउन सक्लान् त?

बेलायतको राजनीतिले फेरि एकपटक नयाँ मोड लिइरहेको छ। सत्तारुढ लेबर पार्टीले नयाँ नेता छान्ने प्रक्रिया सुरु गरेसँगै देशले चाँडै नयाँ प्रधानमन्त्री पाउनेछ। यसपालि लेबर पार्टीभित्र एन्डी बर्नह्याम सबैभन्दा बलियो दाबेदारका रूपमा देखिएका छन्। हाल ग्रेटर म्यानचेस्टरका मेयर छाडेर सांसद बनेका बर्नह्याम एक अनुभवी राजनीतिज्ञ हुन्। उनले विगतमा मन्त्रीका रूपमा पनि काम गरिसकेका छन्। विशेषगरी उत्तर इङ्गल्याण्डका मतदाताहरूमा उनको लोकप्रियता निकै बढ्दो देखिन्छ। कोभिड–१९ महामारीका बेला केन्द्र सरकारसँग खुलेर बहस गरेको, स्थानीय सरकारलाई थप अधिकारको माग गर्दै निरन्तर आवाज उठाएको तथा सार्वजनिक यातायात, स्वास्थ्य सेवा र आवासको विषयमा सक्रिय भूमिका खेलेका कारण उनी राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली नेताका रूपमा स्थापित भएका छन्। यही अनुभव र लोकप्रियताले अहिले उनलाई लेबर नेतृत्वको सबैभन्दा बलियो दाबेदार बनाएको विश्लेषण गरिँदै छ।

यद्यपि, नेतृत्व चयनको प्रक्रिया अझै सकिएको छैन। उम्मेदवारी दर्ताको समय नसकिउन्जेल अरू कसैले पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सम्भावना बाँकी नै छ। यदि अरू कोही अघि नआएमा बर्नह्याम निर्विरोध पार्टी नेता बन्ने र त्यसपछि प्रधानमन्त्री बन्ने बाटो खुल्ने देखिन्छ। तर अन्तिम समयसम्म कुनै नयाँ उम्मेदवार नआउने वा आएका उम्मेदवारले आवश्यक समर्थन नपाउने अवस्था पनि हुन सक्छ। त्यसैले अहिलेको राजनीतिक गतिविधिलाई सबैले चासोका साथ नियालिरहेका छन्।

यस नेतृत्व चयन प्रक्रियाको औपचारिक तालिका भने सार्वजनिक भइसकेको छ। लेबर पार्टीका अनुसार नेतृत्वका लागि उम्मेदवारी दर्ता ९ जुलाईदेखि खुल्नेछ भने १५ जुलाई साँझ ६ बजे उम्मेदवारी दर्ताको अन्तिम समय तोकिएको छ। यदि उक्त अवधिभित्र एन्डी बर्नह्यामबाहेक अर्को योग्य उम्मेदवार अघि नआए वा आवश्यक समर्थन जुटाउन नसकेमा बर्नह्यामलाई निर्विरोध पार्टी नेता घोषणा गरिनेछ। तर यदि एकभन्दा बढी उम्मेदवार भए पार्टीका सदस्यहरूबीच मतदान हुनेछ। त्यस अवस्थामा सदस्यहरूको मतदान ६ अगस्टदेखि २७ अगस्टसम्म सञ्चालन हुनेछ र अन्तिम नतिजा २९ अगस्टमा सार्वजनिक गरिनेछ। यसले प्रतिस्पर्धा हुने वा नहुने भन्ने विषय नै बेलायतले नयाँ प्रधानमन्त्री कहिले पाउने भन्ने कुराको मुख्य आधार बन्नेछ।

बेलायतमा प्रधानमन्त्री छान्ने तरिका अन्य देशको तुलनामा अलि फरक छ। पुरानो प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिएपछि सत्तारुढ दलले नयाँ नेता छान्छ। यदि धेरै उम्मेदवार भए भने पार्टीका सांसद र सदस्यहरूबीच मतदान हुन्छ। कतिपय अवस्थामा सांसदहरूको चरणबद्ध मतदानपछि अन्तिम दुई उम्मेदवारलाई पार्टी सदस्यहरूको मतका आधारमा चयन गरिन्छ। तर, अन्तिम चरणमा एउटा मात्र उम्मेदवार बाँकी रहेमा मतदानको आवश्यकता पर्दैन र उनी स्वतः नेता घोषित हुन्छन्। त्यसपछि बेलायती राजा वा रानीले औपचारिक रूपमा नयाँ सरकार बनाउन निमन्त्रणा दिएपछि मात्र नयाँ प्रधानमन्त्रीले पदभार ग्रहण गर्छन्। यो प्रक्रिया संवैधानिक परम्पराअनुसार सञ्चालन हुने भएकाले नेतृत्व परिवर्तन छिटो र व्यवस्थित ढंगले सम्पन्न हुने गरेको छ।

अहिलेको माहोल हेर्दा बर्नह्यामको सम्भावना बलियो देखिए पनि राजनीतिमा अन्तिम निर्णय नभएसम्म केही पनि भन्न सकिँदैन। बेलायती राजनीतिमा अन्तिम समयमा नयाँ उम्मेदवार आउने, समर्थन परिवर्तन हुने वा पार्टीभित्र अप्रत्याशित सहमति बन्ने घटनाहरू पहिले पनि धेरै पटक भइसकेका छन्। त्यसैले प्रक्रिया पूरा नहुन्जेल हतारो गरेर निर्बिरोध हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार नेतृत्व परिवर्तनको समयमा पार्टीभित्रको एकता कायम राख्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण चुनौती हुने गर्दछ।

लेबर पार्टीको नेतृत्वका लागि उम्मेदवारी दर्ता गर्न इच्छुक कुनै पनि नेताले निश्चित मापदण्ड पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। सबैभन्दा पहिले उनले पार्टीका संसदीय सांसद (Parliamentary Labour Party–PLP) मध्ये कम्तीमा २० प्रतिशत अर्थात् हालको अवस्थामा ८१ जना लेबर सांसदको समर्थन जुटाउनुपर्छ। त्यसपछि कम्तीमा तीन वटा सम्बद्ध (Affiliate) संगठनको समर्थन प्राप्त गर्नुपर्ने व्यवस्था छ, जसमा कम्तीमा दुई वटा ट्रेड युनियन हुनु अनिवार्य छ। यदि यो मापदण्ड पूरा नभएमा उम्मेदवारले पार्टीका स्थानीय संगठन (Constituency Labour Parties–CLPs) मध्ये कम्तीमा पाँच प्रतिशतको समर्थन जुटाउनुपर्छ। यी सबै आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरेपछि मात्र कुनै नेता आधिकारिक रूपमा लेबर पार्टीको नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुन योग्य मानिन्छ। यही कारणले उम्मेदवारी घोषणा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसका लागि पार्टीभित्र पर्याप्त राजनीतिक समर्थन जुटाउनुपर्ने हुन्छ।

बर्नह्यामले अघि सारेका दुईवटा सोचहरूले अहिले बेलायती राजनीतिमा निकै चर्चा पाएका छन्। पहिलो हो “नम्बर १० नर्थ”, यसको अर्थ प्रधानमन्त्रीको निवास १० डाउनिङ स्ट्रिटलाई म्यानचेस्टर सार्ने भन्ने होइन, बरु सरकारका महत्त्वपूर्ण कार्यालय, नीति निर्माण गर्ने निकाय र उच्च पदस्थ कर्मचारीहरूलाई लन्डनमा मात्र सीमित नराखी उत्तर इङ्गल्याण्डमा पनि विस्तार गर्ने उनको योजना हो। लामो समयदेखि बेलायतको राजनीतिक र प्रशासनिक शक्ति लन्डनमै केन्द्रित छ भन्ने गुनासो गर्दै बर्नह्यामले त्यसलाई सन्तुलित बनाउनुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्। यसले स्थानीय आवश्यकता अनुसारका नीतिहरू बनाउन सजिलो हुनेछ, सरकारी निर्णय प्रक्रियालाई विकेन्द्रीकृत गर्नेछ र देशभर समान विकासको वातावरण सिर्जना गर्न मद्दत पुग्नेछ भन्ने उनको बलियो तर्क छ।

दोस्रो महत्त्वपूर्ण अवधारणा भनेको “म्यानचेस्टवाद” (Manchesterism) हो। यो कुनै खास राजनीतिक सिद्धान्तभन्दा पनि विकास र शासन गर्ने एउटा नयाँ दृष्टिकोण हो। यसले स्थानीय सरकारलाई बढी अधिकार दिने, सार्वजनिक यातायातको सुधार, सस्तो आवासको व्यवस्था, स्वास्थ्य सेवामा सुधार, रोजगारी सिर्जना, निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य र लन्डनभन्दा बाहिरका सहरहरूमा पनि आर्थिक अवसरहरू बराबर पुर्‍याउने लक्ष्य राख्छ। बर्नह्यामको विश्वास छ कि बेलायतको आर्थिक समृद्धि लन्डनमा मात्र सीमित नभई देशका सबै कुनासम्म पुग्नुपर्छ। उनका समर्थकहरूले यसलाई देशको सन्तुलित विकासको नयाँ मोड मानेका छन् भने आलोचकहरू भने यसले सरकारको संरचनालाई झन् जटिल बनाउने र प्रशासनिक खर्च बढाउने भन्दै सशङ्का व्यक्त गर्छन्।

यदि बर्नह्याम प्रधानमन्त्री बने भने उनले मन्त्रिपरिषद् गठन गर्नेदेखि आर्थिक नीति, सार्वजनिक सेवा सुधार र विदेश नीति जस्ता क्षेत्रमा नयाँ प्राथमिकता तय गर्नुपर्नेछ। उनीसँग नौ वर्ष स्थानीय सरकार चलाएको अनुभव भए पनि राष्ट्रिय स्तरमा प्रधानमन्त्रीको रूपमा नेतृत्व गर्नु भनेको अर्कै चुनौती हुनेछ। संसद, पार्टी र जनताको अपेक्षालाई सन्तुलनमा राख्दै निर्णय लिनु नै उनको नेतृत्व क्षमताको वास्तविक परीक्षा हुने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

पछिल्लो एक दशकमा बेलायतले निकै धेरै प्रधानमन्त्रीहरू फेर्नुपरेको छ। सन् २०१६ देखि अहिलेसम्म डेभिड क्यामरुन, थेरेसा मे, बोरिस जोन्सन, लिज ट्रस, ऋषि सुनक र केइर स्टार्मर प्रधानमन्त्री भइसकेका छन्। बर्नह्याम सत्तामा आएपछि उनी पछिल्लो १० वर्षभित्र बेलायतका सातौँ प्रधानमन्त्री हुनेछन्। यति छोटो समयमा यति धेरै नेतृत्व परिवर्तन हुनु आधुनिक बेलायती इतिहासमै निकै असामान्य मानिन्छ। ब्रेक्जिट, आर्थिक संकट, पार्टीभित्रको आन्तरिक कलह, महँगी, अन्तर्राष्ट्रिय उतारचढाव र राजनीतिक अस्थिरताले गर्दा यो अवस्था सिर्जना भएको विश्लेषण गरिएको छ।

प्रधानमन्त्री छनोटको प्रक्रिया पनि परिस्थितिसँगै बदलिन्छ। धेरै उम्मेदवार हुँदा यो प्रक्रिया केही हप्तादेखि दुई महिनासम्म लाग्न सक्छ, तर एउटा मात्र उम्मेदवार रहेमा केही दिनमै नयाँ प्रधानमन्त्री नियुक्त भएको उदाहरण पनि बेलायतमा छ। सन् २०२२ मा ऋषि सुनकले आफ्ना प्रतिस्पर्धीहरूले उम्मेदवारी फिर्ता लिएपछि छोटो समयमै प्रधानमन्त्री बनेका थिए। त्यसैले बर्नह्याम निर्विरोध हुने हो भने यो प्रक्रिया निकै छिटो सकिने अनुमान गरिएको छ।

नयाँ प्रधानमन्त्री जोसुकै बनोस्, उनको काँधमा जिम्मेवारीको ठूलो भार हुनेछ। सुस्त आर्थिक वृद्धि, बढ्दो महँगी, राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (NHS) माथिको दबाब, आवास संकट, आप्रवासन, ऊर्जा सुरक्षा, रक्षा नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध जस्ता जटिल मुद्दाहरू नयाँ सरकारका मुख्य चुनौती हुनेछन्। युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वको अस्थिरता, अमेरिका र युरोपसँगको सम्बन्ध तथा ब्रेक्जिटपछिको व्यापारिक वातावरणलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने कुराले पनि नयाँ प्रधानमन्त्रीको सफलता निर्धारण गर्नेछ। साथै, लन्डन र अन्य क्षेत्रबीचको विकासको खाडल पुर्नु र देशभर समान आर्थिक अवसर सिर्जना गर्नु पनि उनको प्रमुख कार्यसूचीमा हुनेछ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार बेलायत अहिले केवल नयाँ नेतृत्वको मात्र होइन, नयाँ राजनीतिक सोच र शासन शैलीको खोजीमा छ। आगामी प्रधानमन्त्रीले देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनुका साथै जनताको विश्वास पुनः जित्नुपर्ने चुनौती सामना गर्नेछन्। त्यसैले यो नेतृत्व परिवर्तनलाई केवल एक व्यक्तिको उदयका रूपमा मात्र नभई बेलायतको भावी राजनीतिक दिशा तय गर्ने महत्त्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको छ।